تقدیر و تشکرجعبه گفتگوسایر مطالبجستجو | امکان سنجی استفاده بهینه ازمنابع آب زیرزمینی منطقه ی صنعتی نیستانک–نائین –اصفهان قسمت سوم بعضي از لايه ها يا سازندهاي زمين شناسي است كه آب دارد يعني آبخانه يا سفره هاي آب زيرزميني تشكيل داده و نيز قابليت نفوذ آب در آنها زياد است و آب به آساني مي تواند در آن حركت كند از نقطه به نقطه ديگري منتقل شود. اما بر عكس، لايه هايي وجود دارد كه آبدار است ولي قابليت نفوذ آنها يا كم يا ناچيز است و حتي در بعضي ها از نظر هدايت آب عملاً غير قابل نفوذ است بطوري كه آب قادر نيست در داخل آنها از نقطه اي به نقطه اي ديگر انتقال يابد.بر اساس ويژگي هاي مذكور لايه هاي آبدار را به انواع مختلف تقسيم بندي مي كنند و در اين تقسيم بندي معلوم مي شود كه هر لايه آبدار «آكفير» نيست زيرا آكفير به لايه هاي آبدار مخصوصي گفته مي شود. لايه يا سازندهايي هم وجود دارد كه آبدار است يا آب زيرزميني در آن وجود دارد ولي آكفير نيست.تقسيم بندي لايه اي آبدار يا سفره هاي آب زيرزميني بر اساس حجم آب و قابليت نفوذ:1- آكفير (لايه آبدار تراوا )اكفيرها به سازندهاي زمين شناسي گفته مي شود كه متخلخل و آبدار است و به علاوه قادر است آب را تحت شيب هيدروليكي از نقطه اي به نقطة ديگر انتقال مي دهد. انتقال آب در اين لايه به آساني امكان پذير است. بنابراين سازند است آبدار كه آب آن مي تواند از راه پمپاژ و يا زهكشي به آساني و به آب قابل توجه از زمين بيرون كشيده شود و لذا از نظر اقتصادي قابل بهره برداري است از اين رو، بهترين لايه آبدار است.همانطوري كه قبلاً هم گفتيم در بسياري از منابع علمي فارسي آكفير را سفره آب زيرزميني ترجمه كرده اند يا به عبارت ديگر به جاي «آكفير» سفره آب زير زميني مي گويند. در حالي كه كاملاً اصطلاح مناسبي نيست، زيرا خواهيم ديد كه لايه هاي آبدار يا سفره هاي آب زيرزميني متعدد ديگري هم وجود دارد كه خصوصيات آكفير را ندارد و بنابراين سفره آب زيرزمين يا لايه آبدار هست ولي با آكفير فرق دارد.2-آكي تار (لايه آبدار يا سفره آب زيرزميني ناتراوا)آكي تار سازندهاي زمين شناسي يا لايه هايي است كه آب كمي دارد. ضريب نفوذ پذيري آنها بسيار كم است. بنابراين جايگزين آب برداشت شده از اين لايه ها خيلي به كندي صورت مي گيرد و از طريق چاه و چشمه ها به مقدار ناچيزي خارج مي شود. از اين رو بهره برداري از اين منابع اقتصادي نيست.چنانچه بين دو آكفير، يك آكي تار واقع شده باشد. انتقال آب از يك لايه آبدار تراوا به آكفير ديگر و هر چند با سرعت كم امكان پذير است بنابراين چنانچه در مجاورت آكي تار آكفير واقع شده باشد، از نظر آن داراي اهميت است.3-آكي كلود (ريز سازند):آكي كلود به سازندها يا تشكيلاتي گفته مي شود كه به علت داشتن منافذ زير مي تواند آب را جذب كند ولي آب در آن روان نمي شود و يا سرعت جريان آب براي چشمه و يا چاه پمپاژ شده، كافي نباشد. از اين رو به آن «سفره آب زيرزميني يا آبخانه نازا » نيز مي گويند.چنانچه در اين سازندها چاهي حفر مي شود، اين لايه آبدار قادر نخواهد بود آب پمپاژ يا برداشت شده را جايگزين كند. چون آبدهي آن ناچيز است، سرمايه گذاري به منظور بهره برداري از آب اين لايه از لحاظ اقتصادي مقرون به صرفه نيست.از لايه هاي نامبرده كه داراي چنين شرايطي است لايه رسي را مي توان نام برد.4-آكي فوژ (بسته سازند)آكي فوژ سازندي است كه منافذ قابل توجه براي ذخيره آب ندارد و در صورتي كه داراي آب باشد قادر نيست آن را از نقطه اي به نقطه ديگر منتقل كند زيرا هيچگونه در روگاهي براي آب، ندارد و در نتيجه نمي تواند آب را جذب كرده يا جا به جا كند.در مواردي كه يك آكي فوژ بين دو آكفير قرار داشته باشد، چون قابليت نفوذ آكي فوژ خيلي كم است ارتباط بين آكي فرها از نظر تبادل آب كاملاً قطع مي شود. فرانسوي ها به اين لايه «سازند غير قابل نفوذ» مي گويند.در مورد آكي فوژ، گرانيت يا خارا را مي توان نام برد كه نمونه اي از آن لايه هاست.ب- تقسيم بندي آكفيرها بر اساس وجود يا عدم سطح ايستابيآكفيرها يا سفره هاي آب زيرزميني تراوا را نيز بسته به اينكه سطح ايستابي مشخصي داشته باشد يا نه به سه دسته تقسيم مي كنند: 1-آكفير يا سفره آب زيرزميني آزاد (باز) غير محصور2-آكفير يا سفره آب زيرزميني بسته يا محصور3-آكفير يا سفره آب زيرزميني سنتيحال مي پردازيم به شرح ويژگي هاي هر يك از اينها :1- آكفير يا سفره آب زيرزميني آزاد فاقد سطح فشار:آكفيرهاي آزاد يا غير محصور كه به آنها آكفيرهاي باز يا فرآتيك و يا غير آرتزين نيز گفته مي شود در نزديك سطح زمين وجود دارد و از لايه هايي تشكيل شده كه مواد تشكيل دهنده آنها از سطح زمين تا لايه غير قابل نفوذ انتهايي يعني لايه كف سفره آب زيرزميني داراي نفوذ پذيري بالنسبه زياد است و سطح آب زيرزميني سطح بالايي منطقه اشباع مي باشد. روي همين اصل اين آكفير را ، آزاد يا باز مي گويند. بنابراين در آكفير يا سفره هاي آزاد، كف آنها غير قابل نفوذ است ورودي آنها ، يك قشر نفوذ پذير وجود دارد.چنانچه در اين آكفير ها ، چاهي حفر شود سطح ايستابي مشخص در آنها ديده مي شود روي همين اصل اين آكفير يا سفره هاي آب زيرزميني را آكفير يا سفره هاي آب زيرزميني داراي سطح ايستابي نيز مي گويند. محل برخورد چاه به لايه اشباع موقعيت سطح ايستابي را نشان مي دهد. شكل شماره يك- يك اكفير با سفره آب آزاد (باز)سطح ايستابي در اين آكفيرها يك سطح كاملاً افقي نيست و بسته به محل و حوضه تغذيه و آبدهي پمپاژ چاه ها و نفوذ پذيري لايه، در نوسان و تغييرات است و شيب هاي مختلفي به خود مي گيرد. بالا و پايين رفتن سطح ايستابي مربوط به تغييرات حجم داخل يك لايه آبدار است.از مشخصات آكفيرها يا سفره هاي آب آزاد اين است كه آب داخل آنها فقط تحت فشار هيدروستاتيك مي باشد و مقدار اين فشار در سطح ايستابي حفر است فشار در هر عمقي از اين سفره آبي برابر با ارتفاع آبي است كه بالاي آن واقع شده.يك حالت مخصوص از سفره هاي باز سفره هاي سوار است اين نوع لايه آبدار يا سفره آبدار يا سفره آب زيرزميني سوار در شرايطي به وجود مي آيد كه آب زيرزمين به وسيله طبقه بالنسبه نفوذناپذير كم وسعت يا كوچكي از آب زيرزميني اصلي جدا شود در قسمت بالاي لايه آبدار سوار منطقه تهويه فوق آب زيرزميني اصلي قرار دارد.شكل شماره دو- سفره هاي آب سوار (36)سفره هاي آزاد، در واقع سفره هاي سطحي است كه در نتيجة برخورد آب هاي نفوذي به اولين قشر غيرقابل نفوذ زمين تشكيل مي شود. لذا مي توان سفره هاي آب آزاد يا غير محصور را سفره هاي سطحي نيز ناميد. بنابراين اين آكفيرها نزديكترين مخازن آب در زمين است.از ويژگي هاي آكفير آزاد موارد زير را مي توان ذكر كرد:دسترسي به آنها آسان است، زيرا فاصله چنداني تا سطح زمين ندارد و روي همين اصل از منابع زياد استفاده مي شود.اين سفره ها عموماً نزديك سطح زمين واقع شده و به سرعت از آب هاي سطحي تغذيه مي شود.در اين سطح آب زيرزميني مرتب در جريان حركت و تبادلات شيميايي با زمين است.آب اين سفره تابع تغييرات ميزان بارندگي، هوا و خشكي و شرايط زمين شناسي است ممكن است: در فصول گرم و خشك سال تبخير گردد.در خشكسالي ها سطح آن به شدت پايين برود.جنس سنگ در خواص آن بسيار مؤثر است.چون نزديك سطح زمين واقع شد، امكان آلوده شدن آن با آب آلوده و مواد آلوده كننده، وجود دارد.آب سفره هاي سطحي مناطق خشك به ويژه كويري اغلب شور است.سفره هاي آب آزاد عامل اصلي نمكدار شدن آب هاي زيرزميني و به وجود آمدن كويرها در دشت ها و چاله هاست.بنابراين، سفره هاي آب آزاد سطحي مي تواند:در مناطق كويري ناخواسته و نامطلوب باشد.در مناطق مرطوب آلوده باشد و يا موجب آلودگي آب ها و اشاعه بيماري گردد، هر چند دستيابي به آنها با هزينه و زحمت كم، امكان پذير است.بايد راه هاي صحيح براي استفاده از آنها را پيدا كرد، در غير اين صورت انسان مجبور است براي دستيابي به آب هاي با كيفيت بهتر از سفره هاي نيمه عميق و يا عميق كه از كيفيت ذاتي بهتري برخوردار است استفاده كند.چون نزديك به سطح زمين و تحت تأثير عوامل خارجي واقع شده است دائم در نوسان مي باشد از اين رو استثنائاً به سطح فوقاني آن پيزومتري گويند. كه در واقع در حكم آب هاي تحت فشار (آرتزين) مي شود، با اين تفاوت كه سطح ايستابي هم دارد و سطح پيزومتري هم دارد. يعني تحت فشار هواي خشك و يا هواي مرطوب است.2- آكفيرها يا سفره هاي آب زيرزميني محصور با سطح فشاراين سفره ها كه معمولاً به آنها سفره هاي عميق نيز مي گويند در بين دو قشر غير قابل نفوذ وجود دارد. اين سفره ها اغلب تحت فشار است و با حفر چاه در اين لايه آبدار، بلافاصله نفوذ وجود دارد. اين سفره ها اغلب تحت فشار است و يا حفر چاه در اين لايه آبدار، بلافاصله آب در داخل چاه بالا مي آيد. معمولاً با حفر چاه هاي عميق مي توان از آنها بهره برداري كرد اما : - در بعضي از اين سفره ها فشار به آن اندازه نيست كه بتواند سطح آب زيرزميني را درون چاه از سطح بالايي لايه آبدار بالاتر بياورد. يعني بطور به اصطلاح «خود جوش» از زمين خارج و جاري گردد. در اين صورت اين سفره عميق يا محصور معمولي است كه مي بايست با كمك موتور پمپ از چاه خارج بشود.در مواردي لايه آبداري وجود دارد كه آب آن در اثر قرار گرفتن در زير يك لايه نفوذ ناپذير تحت فشار زياد است و فشار آن به حدي است كه مي تواند، سطح آب را در درون چاه از بالايي لايه آبدار بالاتر بياورد. در اين صورت به آكفير با سفره آرتزين گويند.در اين نوع لايه هاي آبدار، فشار در داخل يا هر نقطة ديگر از آن از فشار جو بيشتر است. بنابراين آرتزين به سفره هاي گفته مي شود كه آب آن با حفر چاه بدون نياز به موتور و پمپ خود به خود يا به عبارت ديگر بطور به اصطلاح «خود جوش» از دهانه چاه خارج شود و در سطح زمين جاري گردد. در ايران به آرتزين «خود جوش» و يا «فشاري» هم مي گويند. سفره هاي محصور تحت فشار (آرتزين) ممكن است هم در مناطق كوهستاني و هم در جلگه هاي هموار، وجود داشته باشد.در سفره هاي محصور سطح ايستابي به آن معني كه در آكفيرهاي غير محصور مشاهده مي شود، وجود ندارد. در آكفيرهاي محصور سطح فشار يا سطح پيزومتري در بين دو قشر نفوذ ناپذير از سطح زمين كه در آن محل چاه حفر مي شود بلندتر واقع شده است. با حفر چاه در آكفيرهاي محصور يا تحت فشار آب در داخل چاه تا سطح پيزومتري بالا خواهد آمد بنابراين از زمين خارج شده در سطح آن جريان مي يابد.شكل شماره سه- آب زيرزميني يا آكفير محصور و چاه آرتزين جهنده(در منطقة كوهستاني)از نكات قابل ذكر در مورد سفره هاي محصور اين است كه يك آكفير محصور وقتي كه سطح پيزومتري آن پايين تر از كف لايه محصور كننده فوقاني قرار گيرد به يك سفره باز غير محصور تبديل مي گردد كه ديگر آب بطور خود جوش، خارج نمي شود و بايد با استفاده از وسايل فني استخراج كرد.دليل بالا آمدن آب بطور خودجوش در آكفيرهي محصور اين است كه آب زيرزمين در فشار زيادتر از فشار جو قرار گرفته است و اين فشار بر اثر وجود لايه هاي بالنسبه نفوذناپذير در بالاي لايه آبدار به وجود مي آيد. آب موجود در آكفير در سفرهاي آب زيرزميني محصور تغييرات حجم آب ذخيره شده كم است و آنها را مي توان به عنوان مجراي آب بري از حوضة آبگير تا نقاطي كه آب زيرزميني بطور طبيعي يا مصنوعي از زمين خارج مي شود داشت.تغذيه سفره هاي محصور از محلي صورت مي گيرد كه آكفير با سطح زمين تماس پيدا مي كند به عبارت ديگر در نقاطي كه طبقة قابل نفوذ به سطح زمين مي رسد و ممكن است محل تغذيه فاصله زيادي تا محل حفر چاه داشته باشد. محل تغذيه يا سطحي را كه از آن آب به لايه آبدار يا سفره بسته مي رسد، منطقه تغذيه يا حوضه آبگيري نيز مي نامند.در مواردي هم ممكن است كه طبقه غيرقابل نفوذ از بين رفته باشد و سفره از اين محل قابل نفوذ شده است، تغذيه بشود كه معمولاً محدود است. بر اثر برداشت بيش از حد آب از سفره هاي آب زيرزميني امكان نشت كردن زمين و شكستن ديوارة غير قابل نفوذ نيز وجود دارد. چيزي كه به عنوان مثال در منطقه كرمان زياد اتفاق افتاده و موجب هدر رفتن آب زيرزميني هم شده است.شرايط اصلي براي تشكيل سفره هاي محصور فوران آب از چاه بطور خود جوش:يك توده يا لايه نفوذپذيري كه نگهدارنده و هادي آب باشد، در بين دو لايه غيرقابل نفوذ قرار گرفته باشد.يك قسمت قابل نفوذ كه در سطح زمين واقع شده باشد و آب باران و برف و غيره را به خود بمكد به اضافه لايه هايي كه موجب ايجاد فشار هيدروليكي روي آب هاي ساكن واقع در قسمت تحتاني لايه هاي ذخيره كنندة آب مي گردد.اصولاً شرط اساسي چاه آرتزين آن است كه تحت فشار هيدروليكي در لايه هاي سنگي محصور باشد.در مواردي امكان دارد كه در يك محل يك سفره يا آكفير آزاد در بالاي يك سفره و يا آكفير محصور قرار گرفته باشد.در يك دشت يا جلگه نيز ممكن است يك سفره آزاد در رو و يك سفرة محصور در زير قرار داشته باشد كه امكان استفاده از آب هر دو سفره همزمان در يك منطقه وجود داشته باشد مانند جلگة اردستان كه قنات دو طبقه در آن حفر شده است قنات رويي از سفره آب زيرزميني سطحي يا آزاد و قنات زيري از سفره آب زيرزميني محصور زير است. قنات دو طبقه مون اردستان از قنات هاي معروف ايران است.همانطور كه مي دانيم دو سفره در حدود 3 متر با هم اختلاف دارد به عبارت ديگر فاصله كف سفره رويي با كف سفره زيري سه متر است. حدود 800 سال پيش اين قنات ها حفر شده و جالب توجه است كه در آن موقع مقنيان به وجود لايه آبدار و امكان استفاده از آنها در يك محل پي برده اند.در اوايل دهه 1350 تصميم گرفتند حدود نيم متر كف قنات را پايين تر ببرند و «كف كني كنند» تا به آب بيشتري دست يابند. در حدود يك كيلومتر قنات را كف كني كردند. اما يك مرتبه به يك قشر نفوذ ناپذير برخورد كردند. وقتي اين قشر را شكستند آب قنات كم شد پس از بررسي معلوم شد كه قشر نازك بوده و با شكستن آن آب در زمين نفوذ ناپذيز زير آن فرو رفته است. سرانجام با زحمت فراوان موفق شدند محل شكستگي را به بندند تا آب قنات كم نشود.3-آكفير يا سفره آب زيرزميني نشتي:گفتيم آكفيرها يا لايه هاي تراوا را به سه دسته تقسيم مي كنند: غير محصور، محصور، بايسته كه شرح آنها گذشت و حال مي پردازيم به شرح نوع سوم كه نشتي است:آكفير يا سفره آب زيرزميني كه بطور مطلق بسته و يا باز باشد، بندرت يافت مي شود. آكفيرها كم و بيش در شرايطي بين اين دو نوع وجود دارد. يعني نه بطور كامل بسته و نه بطور كامل باز يا آزاد است. به اين نوع لايه هاي آبدار، آكفيرها يا سفره هاي آب نشتي گويند كه در دشت هاي آبرفتي و نقاطي كه قبلاً درياچه بوده است پيدا مي شود.شرايط در مورد اين گونه سفره ها يا آكفيرها از لحاظ استخراج آب به وسيله تلمبه و آبدهي شامل هر دو حالت باز و بسته است.تقسيم بندي انواع چاه هاي آرتزين بر اساس ميزان فشار هيدروستاتيك آب هاي زير زميني: گفتيم كه سفره هاي محصور يا آرتزين تحت فشار است و اگر چاهي در آنها حفر كنيم آن چاه آرتزين يا خود جوش مي شود.امكان دارد كه در رابطه با اختلاف سطح پيزومتري تا محل حفر چاه و يا به عبارت ديگر در رابطه با فشار هيدروستاتيك شرايطي حاكم باشد كه بعضي از چاه ها «آرتزين جهنده» و برخي ديگر «آرتزين معمولي» و بعضي ديگر «نيمه آرتزين» باشد.در شرايطي كه آب با شدت و جهش از دهانة چاه خارج مي شود كه معمولاً چنين چاهي نياز به مهار كردن دارد. اين گونه چاه ها اغلب در انتهاي دشت ها ديده مي شود كه محل تغذيه يا حوضه آبگير آنها ارتفاعي است.چاه آرتزين معمولي:چاه آرتزين معمولي در شرايطي به وجود مي آيد كه سطح پيزومتري از سطح محل چاه در روي زمين بلندتر است ولي نه خيلي زياد و فشار كه بر آب وارد مي آيد به اندازه است كه با حفر چاه آب بطور «خود جوش» و بدون نياز به وسايل فني از دهانه چاه خارج مي شود و در سطح زمين جاري مي گردد: بدون آنكه فوران كند. بنابراين چاهي ممكن است آرتزين باشد ولي جهنده نباشد.چاه نيمه آرتزينچاه در شرايطي «نيمه آرتزين» مي شود كه آب زيرزميني در بين دو لايه غير قابل نفوذ و تحت فشار است، ولي سطح پيزومتري آب از سطح زمين پايين تر افتاده است و در نتيجه فشار هيدروستاتيك آب در داخل چاه خارج كند. در واقع اين چاه ها مانند چاه هاي معمولي است كه بايد با وسايل فني آب آن را خارج كرد و آب قادر نيست بطور خودش بيرون بيايد. همانطوري كه مي دانيم امكان دارد چاهي ابتدا آرتزين جهنده بود. ولي بعد به آرتزين غير جهنده و سپس به نيمه آرتزين تبديل شده كه سرانجام بايد با وسايل فني استخراج گردد.تبديل چاه هاي آرتزين جهنده به آرتزين معمولي و نيمه معمولي:همانطوري كه گفته امكان دارد كه چاه آرتزين جهنده يعني سفره آب زيرزميني محصور تحت فشار زياد ابتدا به چاه آرتزين معمولي و يا به سفره زيرزميني محصور تحت فشار كم تبديل گردد يعني چاهي كه آب آن با فشار زياد فوران كند پس از مدتي آب آن ديگر تحت فشار زياد نباشد و فوران نكند و فقط به طور خودجوش به سطح زمين برسد و در آنجا جاري گردد. پس از مدتي امكان دارد كه فشار آب آنقدر كم بشود كه ديگر قادر نباشد آب را از چاه بالا مي آيد ولي ديگر از آن خارج نمي شود.شرايط ذكر شده در بالا بيشتر امكان دارد و به دو علت به وجود مي آيد:در درجه اول برداشت بيش از حد از سفر آب زيرزمينيدر درجه دوم تغذيه و يا برداشت زياد و عدم تغذيه كافيدر نتيجه برداشت زياد و عدم تغذيه كافي فشار هيدروستاتيك آن چنان كاهش مي يابد كه آرتزين جهنده به آرتزين غير جهنده و اين به نيمه آرتزين تبديل مي شود.در مواردي امكان دارد كه چاهي در فصل يا فصولي از سال آرتزين جهنده باشد و در فصول يا فصول ديگر آرتزين غيره جهنده و سرانجام در فصل يا فصول ديگر سال نيمه آرتزين گردد. اين موضوع بيشتر مربوط مي شود به چگونگي تغذيه سفره در فصول مختلف سال و ميزان آب استحصال از سفره ها .انواع چاه ها و كليه شرايط مذكور در بالا يعني آرتزين شدن چاه و تبديل آرتزين جهنده به معمولي و سپس به نيمه آرتزين در بسيار از دشت هاي ايران از آن جمله دشت هاي جنوبي البرز مانند ورامين و گرمسار ديده مي شود. تقسيم بندي سفره هاي محصور بر اساس حوضه آبگير و مجراي آنها :سفره هاي محصور را مي توان بر اساس تغذيه و مجراي خروجي، به چند دسته تقسيم كرد:اول: سفره هاي محصور داراي يك منطقه تغذيه يا آبگير و يك مجراي خروجي؛ اين نوع سفره ها خود ممكن است به حالات مختلف وجود داشته باشد:يك- سفره آب محصوري كه سطح پيزومتري آن هميشه در زير سطح زمين قرار دارد. در اين شرايط فشار هيدروستاتيك، قادر نيست آب را از چاه آنقدر بالا بياورد كه در سطح زمين جاري گردد و لذا چاه حفر شده در اين زمينه عمق غير قابل نفوذ نيمه آرتزين است كه بايد با وسايل فني استخراج گردد.دو- سفره آب محصوري كه سطح پيزومتري آن بالاتر از سطح زمين قرار داد؛ در اين حالت سفره آب محصور سطح زمين را در فشار خود دارد. در نتيجه با حفر چاه آب به صورت خودجوش از آن خارج مي شود.سه- سفره هاي آب محصوري كه با يك سطح پيزومتري بالاتر از سطح زمين و يك سطح پيزومتري پايين تر از سطح نفوذ ناپذير جريان دارد.در چنين شرايطي اگر در محل هائي كه سطح پيزومتري آب زير زمين پايين تر از سطح نفوذناپذير است، چاهي حفر شود، چون فشار هيدروستاتيك آب در اين چاه كم است، آب قادر نيست خود به خود از زمين خارج شود و بنابراين چاه نيمه آرتزين مي شود.شكل شماره چهار- آكفير داراي يك منطقه تغذيه و يك مجراي خروجي:سطح پيزومتري پايين تر از سطح زمين و در زمين نفوذناپذير مي باشد (چاه نيمه آرتزين)شكل شماره 5-آكفير داراي يك منطقه تغذيه و يك مجراي خروجي:سطح پيزومتري بالاتر از سطح زمين اما اگر چاه در نقطه اي كه سطح پيزومتري آب بالاتر از سطح زمين است حفر شود چون فشار خيلي زياد است چاه آرتزين خواهد شد.شكل شماره شش- آكفير داراب يك منطقة تغذيه و يك مجراي خروجي سفره آب محصور داراي سطح پيزومتري بالاتر و پايين تر از سطح از سطح زمين دوم- سفره هاي محصور داراي حوضه تغذيه (آبگير) ولي فاقد مجراي خروجي.در به وجود آمدن سفره هاي محصوري كه مجراي خروجي ندارد، ممكن است عوامل زير مؤثر باشد:يك- نزديك شدن لايه نفوذ ناپذير به يكديگردر اين صورت ممكن است دو حالت پيش بيايد: سطح پيزومتري سفره محصور فاقد خروجي پايين تر يا بالاتر از سطح زمين نفوذ ناپذير باشد. سطح پيزومتري سفره محصور فاقد مجراي خروجي پايين تر از سطح زمين نفوذناپذير باشد.در چنين شرايطي، چنانچه چاهي در اين سفره حفر شود، آب بطور خودجوش از چاه بيرون نخواهد آمد، يا به عبارت ديگر آرتزين نخواهد شد.شكل شماره 7- يك سفره محصور فاقد مجراي خروجي:نزديك شدن لايه هاي نفوذناپذير به هم پايين بودن سطح پيزومتري از سطح زمين شكل شماره 8- سفره محصور فاقد مجراي خروجي:نزديك شدن لايه هاي نفوذ ناپذير به هم و بالا بودن سطح پيزومتري از سطح زمين (چاه آرتزين) سطح پيزومتري سفره محصور فاقد مجراي خروجي، بالاتر از سطح زمين باشد. دو- جدا شدن لايه آبدار و بسته شدن مجراي خروجي به وسيله گسلدر اين حالت، سفره آب محصور به وسيله گسل از هم جدا مي شود و قشر غير قابل نفوذ به صورت يك مانعي در جلوي لايه آبدار قرار مي گيرد و به اين ترتيب آب محصور فاقد مجراي خروجي مي شود.در اين نوع سفره ها نيز مانند موارد گذشته، امكان دارد كه سطح پيزومتري بالاتر از سطح زمين قرار گرفته است، و لذا با حفر چاه در نقاط مناسب اين سفره آب با فشار از چاه خارج خواهد شد.شكل شماره 9- يك سفره محصور فاقد مجراي خروجي: بسته شدن مجراي خروجي به وسيله گسلسه- پوشيده شدن قسمتي از لايه آبدار به وسيله مواد نفوذ ناپذير در مواردي امكان دارد كه قسمتي از لايه قابل نفوذ آبدار، به وسيله مواد غير قابل نفوذ مانند گدازه هاي آتشفشاني پوشيده شده و به اين طريق آكفير تبديل به يك لايه آبدار يا سفره محصور بدون مجراي خروجي مي گردد. به عبارت ديگر لايه آبدار يا سفره آزاد كه از بالا ما قدر لايه غير قابل نفوذ بود، به اين طريق داراي قشر نفوذ ناپذير در قسمت بالا نيز مي شود كه خصوصيات سفره محصور را پيدا مي كند و بر اثر برخورد مواد نفوذناپذير به لايه نفوذناپذير تحتاني، فاقد مجراي خروجي مي گردد.سوم- سفره هاي محصور فاقد حوضه تغذيه آشكار.اين سفره ها هم ممكن است، كليه ويژگي هاي سفره هاي محصور فاقد مجراي خروجي را داشته باشد، يعني برخي از آنها سطح پيزومتري بالاتر از سطح زمين كه محل حفر چاه است واقع شد. و يا بالعكس منشأ اين گونه سفره ها بطور كلي از نقاط دور دست است و اينشكل شماره 10- سفره محصور فاقد مجراي خروجي به وجود آمده بر اثر مواد نفوذ ناپذير (گدازه آتشفشاني) سفره ها اغلب عميق مي باشد و به تمايز اين سفره هاي سطحي يكي در اين است كه آب اين سفره ها گرمتر از آب سفره هاي سطحي است.در طبقه بندي سفره هاي محصوري كه شرح آنها گذشت قسمتي از آب هاي ژئوتر سال قرار دارد. عبور اين آب ها ، به اعماق زياد زمين و در درجه حرارت بالاي آنها سبب معدني شدن آب ها مي گردد. امكان دارد كه اين آب ها هزاران متر به اعماق زمين برود و مجدداً بطور سريع به علت وجود يك شكستگي به سطح زمين بالا بيايد و به اين ترتيب قسمتي از حرارت طبيعي اعماق زمين را در خود حفظ كند. حتي در مواردي آب هايي كه از بعضي زمين هاي آتشفشاني خارج مي شود، با درجه حرارت خيلي نزديك به 100 درجه سانتي گراد و حتي بالاتر از آن در سطح زمين ظاهر گردد.سفره هاي محصور اغلب از نقاط دور مرتفع بالا دست تغذيه مي شود. فشار هيدروستاتيك در اين سفره هاي محصور در مواردي آنقدر زياد است كه اگر چاهي در آن حفر شود امكان دارد كه آب بر اثر فشار زياد چندين ده متر از سطح زمين، جهش داشته باشد. به عنوان مثال در اطراف پاريس فشار آب در مواردي به اندازه اي است كه آب چهل متر بالاتر از سطح زمين جهش دارد. سطح منطقه جذب اين آب، تقريباً يكصد متر بالاتر از سطح متوسط پاريس واقع شده است.ميزان اختلاف فشار آب هاي موجود در لايه ها و هنگام حركت در زير زمين موضوعي است كه در مسئله آب ها هميشه مورد توجه قرار مي گيرد. همانطوري كه قبلاً هم ديديم جريان آب در سنگ ها خروج آب از زمين به صورت چشمه چاه آرتزين و غيره همه مربوط به وجود اختلاف ارتفاع و اختلاف فشاري است كه بين دو نقطه نفوذ كننده مبداء منابع اصلي و عمل خروجي و جريان آب به سطح زمين مي باشد.در جلگه هاي هموار، چاه هاي آرتزين بيشتر در چاله هاي بزرگ جلگه ها مشاهده مي شود. رشته هاي ماسه سنگي و سنگ آهكي و بعضي ديگر از انواع سنگ ها منابع و ذخاير آب زيرزميني به وجود آمده است كه توسط رگه هاي رسي از طرفين محصور و در رشته هاي قابل نفوذ جمع مي شود. آبي كه از چاه هاي حفر شده در داخل اين رشته ها استخراج مي شود ممكن است در طول سال ها به حال آهسته و كند در داخل منافذ سنگ ها جريان داشته باشد.چون محل ها و مناطق نفوذ كنندة آب هاي نزولات جوي بيشتر در دامنه كوهستان ها دشت ها قرار گرفته است لذا بيشتر چاه هاي آرتزين جهنده در داخل دره هاي بزرگ و يا نقاط پست واقع شده است.بخش دوم: نوسان هاي سطح آب زيرزميني و كنترل آن مقدمه سطح آب زيرزميني (سطح ايستابي و همچنين سطح پيزومتري)، ارتفاع فشار به لايه آبدار يا سفره آب زيرزميني را نشان مي دهد. هر پديده اي كه سبب تغيير فشار بر روي آب گردد، موجب تغيير ارتفاع سطح آب زيرزميني نيز مي شود.تغيير ميزان آب ذخيره كه از اختلاف بين آبگيري و آبدهي لايه آبدار حاصل مي شود، سبب تغيير ارتفاع در ظرف چند دقيقه چند ساعت تا چند سال مي گردد.نوسان يا تغييرات چندين ساله اي و فصلي سطح آب زيرزميني تغييرات چندين ساله اي سطح آب زيرزميني:بطور طبيعي دوره هاي متناوب سال هاي خشك و سال هاي تر يعني سال هايي كه بارندگي آن كمتر از متوسط و سال هايي كه بارندگي آن بيشتر از متوسط سالانه مي باشد، باعث نوسان هاي دراز مدت سطح آب زيرزميني مي شود تغييرات چندين ساله اي در طي سال هاي متعددي به وجود مي آيد.نوسان سطح آب زيرزميني تنها به مقدار بارندگي بستگي ندارد، به عبارت ديگر بارندگي شاخصي دقيق براي تغييرات سطح آب زيرزميني نيست، بلكه مقدار تغذيه عامل تعيين كنندة تغييرات است مشروط به اينكه، مقدار برداشت آب در سال ثابت باشد. مقدار تغذيه هم به عوامل متعددي از آن جمله عوامل زير بستگي دارد: شدت بارندگيتوزيع بارندگيمقدار آب باران و بطور كلي آب هاي سطحيدر موارد ديگر تغييرات يكنواخت قابل توجهي نيز ممكن است بروز كند. در مناطقي كه برداشت آب زيرزمين بيش از تغذيه صورت مي گيرد. سطح آب زيرزمين سال به سال بطور تدريجي پايين مي رود. با اين روند ممكن است اين تغيير سطح آب زيرزميني در طول سا ل ها ادامه باشد. باشد چيزي كه در بسياري از نقاط مملكت اتفاق افتاده است. [ ادامه مطلب ] | تاريخ و زماناوقات شرعی نیستانکمطالبموضوعاتورود به سایت »آنلاینسایر مطالبپیوندها |
تمام حقوق برای نیستانک محفوظ میباشد ثبت سایت، راه اندازی سایت، طراحی سایت | ||